THU HOẠCH GẦN KỀ – NỖI LO HIỆN HỮU: NGƯỜI TRỒNG SẦU RIÊNG MIỀN ĐÔNG ĐANG ĐỐI MẶT VỚI GÌ?
MÙA VÀNG TRƯỚC MẮT – NỖI LO PHỦ BÓNG
Chỉ còn chưa đầy một tháng nữa, vùng sầu riêng trọng điểm của miền Đông Nam Bộ – từ Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai đến Tây Ninh – sẽ bước vào vụ thu hoạch chính. Những trái sầu riêng đang lớn nhanh từng ngày, hứa hẹn một mùa vàng no đủ. Nhưng càng gần đến ngày hái quả, nỗi lo của nhà vườn càng lớn. Thị trường không còn dễ dãi như những năm đầu mở cửa, Trung Quốc – thị trường chiếm hơn 90% kim ngạch xuất khẩu – đang siết chặt rào cản kỹ thuật. Trong khi đó, nội tại ngành sầu riêng Việt Nam vẫn chưa thực sự đủ sức chống chọi với "cơn bão" cạnh tranh quốc tế và cả sự tự cạnh tranh khốc liệt lẫn nhau giữa các nhà vườn.
Bài viết này sẽ đi sâu phân tích những khó khăn thực sự đang đe dọa người trồng sầu riêng trong mùa thu hoạch 2025 sắp tới.
1. THỊ TRƯỜNG XUẤT KHẨU NGỘP THỞ – SỨC ÉP TỪ TRUNG QUỐC NGÀY MỘT NẶNG
Sau khi ký nghị định thư xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, Việt Nam đã bước vào một thời kỳ hoàng kim ngắn ngủi của sầu riêng. Nhưng "tuần trăng mật" ấy không kéo dài. Từ đầu năm 2024, Trung Quốc bắt đầu tăng cường kiểm tra chất lượng tại cửa khẩu, đặc biệt là dư lượng Cadimi (Cd) và Auramine O (vàng ô) – hai chất cấm tuyệt đối trong nông sản nhập khẩu.
Các vụ việc phát hiện lô hàng sầu riêng Việt Nam nhiễm Cadimi hoặc chứa dấu vết vàng ô không chỉ làm chậm tiến độ thông quan mà còn khiến một số mã số vùng trồng bị đình chỉ. Hệ quả là các nhà máy thu mua trở nên thận trọng hơn, kiểm nghiệm gắt gao hơn, kéo theo tâm lý hoang mang cho cả chuỗi cung ứng.
Nguy hiểm hơn, các kết quả xét nghiệm từ nhiều phòng thí nghiệm tại Việt Nam hiện không được phía Trung Quốc công nhận, dẫn đến tình trạng: kiểm tra trong nước đạt, nhưng ra cửa khẩu lại bị từ chối. Sự bất cập này khiến người nông dân trở thành bên yếu nhất trong chuỗi, bởi họ không có quyền chọn phòng xét nghiệm, nhưng vẫn là người chịu thiệt nếu bị trả hàng.
2. CẠNH TRANH NGOÀI BIÊN GIỚI: CUỘC CHIẾN VỚI THÁI LAN, MALAYSIA VÀ PHILIPPINES
Việt Nam không còn là "người mới nổi" đầy tiềm năng trong mắt các nhà nhập khẩu Trung Quốc. Thái Lan, Malaysia – đặc biệt là Thái Lan – vẫn là "đại gia" thực sự trên thị trường này.
Thái Lan có lợi thế rõ rệt: quy trình kiểm nghiệm nghiêm ngặt ngay tại nước họ được Trung Quốc công nhận; hệ thống logistics hiện đại và linh hoạt; sản lượng lớn, chất lượng ổn định và đồng đều. Trong khi đó, Malaysia tuy sản lượng ít nhưng lại nổi bật ở dòng sầu riêng cao cấp như Musang King, được đóng đông và định vị vào phân khúc sang trọng.
Philippines cũng không đứng yên. Họ đang tăng tốc xây dựng vùng nguyên liệu, cải tiến giống cây và nhận được nhiều hỗ trợ từ chính phủ. Trong khi Việt Nam còn đang loay hoay với chuẩn hóa vùng trồng, phân bón chứa tạp chất và kiểm nghiệm lẫn lộn, thì đối thủ đã đi những bước vững chắc hơn.
3. CẠNH TRANH NỘI BỘ – TỰ GIẪM LÊN NHAU TRONG MÙA CAO ĐIỂM
Một trong những vấn đề nhức nhối hiện nay là sự cạnh tranh lẫn nhau giữa các nhà vườn và thương lái trong nước. Sản lượng dự kiến trong vụ chính năm 2025 tại miền Đông là rất lớn, có thể vượt quá khả năng tiêu thụ ngắn hạn nếu thị trường xuất khẩu gặp sự cố.
Tình trạng " ép cắt" đã từng xảy ra vào các năm trước có thể vẫn tái diễn. Nhiều nhà vườn vì xót cây, lo rớt giá, thiếu định hướng nên ép người mua phải cắt sớm khi trái chưa đủ tuổi, thương lái cũng vậy, khi giá cao cũng đè trái non để cắt. và đến cơ sở đóng gói cũng không khác, khi cửa khẩu nới lỏng, khi không đủ xe cũng đóng bất chấp. từ đó gây hiệu ứng dây chuyền.
Ngoài ra, nhiều nhà vườn vẫn chưa có đủ kiến thức về quy trình thu hoạch, đóng gói, bảo quản theo chuẩn xuất khẩu. Một lượng lớn hàng hóa vẫn phải tiêu thụ nội địa hoặc bị loại khỏi lô hàng xuất khẩu, gây thất thoát lớn về giá trị.
4. TRUNG QUỐC SIẾT CHẶT CHẤT LƯỢNG – KHI PHÒNG XÉT NGHIỆM VIỆT NAM KHÔNG CÒN "GIẤY THÔNG HÀNH"
Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở năng suất, mà là chất lượng kiểm soát. Trung Quốc đang áp dụng cơ chế kiểm tra chéo, sử dụng các phòng lab đạt chuẩn quốc tế để đối chiếu kết quả từ phía Việt Nam.
Tuy nhiên, trong hệ thống xét nghiệm nội địa, chỉ một số phòng đạt chuẩn ISO/IEC 17025, và không phải phòng nào cũng được Trung Quốc công nhận. Đáng lo hơn, có những doanh nghiệp lấy mẫu đúng, xét nghiệm đúng, nhưng lô hàng vẫn bị ách lại do thiếu sự đồng nhất trong kết quả xét nghiệm.
Người trồng sầu riêng đang rơi vào tình trạng "làm đúng cũng chưa chắc an toàn". Họ không có khả năng kiểm soát hàm lượng Cadimi trong đất, nước tưới hay phân bón – các yếu tố rất khó loại bỏ trong ngắn hạn. Trong khi đó, một số loại phân vi lượng giá rẻ, phân gà viên, thuốc bảo vệ thực vật trôi nổi vẫn được sử dụng do thiếu nhận thức hoặc do chi phí rẻ.
5. CUỘC CHIẾN THƯƠNG MẠI MỸ – TRUNG: NGÒI NỔ BẤT ỔN THỊ TRƯỜNG
Cuộc chiến thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đang ảnh hưởng gián tiếp nhưng sâu sắc đến ngành nông sản Việt Nam, đặc biệt là sầu riêng.
Mỹ áp thuế cao lên hàng hóa Trung Quốc, Trung Quốc sẽ phải đẩy mạnh xuất khẩu sang các nước khác, đồng thời thắt chặt kiểm soát hàng hóa nhập khẩu để bảo vệ sản xuất trong nước. Ngành nông nghiệp Trung Quốc đang có xu hướng đẩy mạnh tự trồng sầu riêng ở đảo Hải Nam, và đang thử nghiệm nhập khẩu sầu riêng từ các quốc gia ít tên tuổi hơn như Lào, Campuchia, Myanmar.
Với các đợt thông quan chậm, Trung Quốc có thể lấy lý do kiểm nghiệm chất lượng để trì hoãn tiếp nhận hàng, tạo áp lực giảm giá. Đây là chiêu bài đã được áp dụng với Thái Lan, và Việt Nam hoàn toàn có thể là mục tiêu tiếp theo.
LỐI RA NÀO CHO NGƯỜI TRỒNG SẦU RIÊNG MIỀN ĐÔNG?
Người trồng sầu riêng đang đứng giữa ngã ba đường: một bên là hi vọng vào vụ mùa bội thu, một bên là mối lo về thị trường, kiểm nghiệm, cạnh tranh và thông quan.
Giải pháp lâu dài phải đến từ việc nâng cao nhận thức người trồng, loại bỏ phân bón không rõ nguồn gốc, đầu tư kiểm soát vùng trồng, chuẩn hóa quy trình chăm sóc – thu hoạch – đóng gói. Cần có sự đồng hành từ phía doanh nghiệp, nhà máy và cơ quan chức năng để minh bạch hóa chuỗi cung ứng.
Nhưng ngay trong mùa vụ 2025 này, điều mà người nông dân cần nhất vẫn là sự hỗ trợ thông tin chính xác, hướng dẫn kỹ thuật kịp thời và một cơ chế xét nghiệm đạt chuẩn, được thị trường Trung Quốc công nhận. Nếu không, họ sẽ lại một lần nữa rơi vào vòng xoáy bán đổ bán tháo – không vì năng suất kém, mà vì thiếu niềm tin vào thị trường.
Và hơn hết, bà con cần được kết nối với những đơn vị thu mua uy tín, có năng lực xuất khẩu chính ngạch, có khả năng hỗ trợ kỹ thuật và cam kết đồng hành dài hạn. Đây không chỉ là cách để giải quyết đầu ra, mà còn là nền tảng để tạo nên những vùng nguyên liệu bền vững, sạch – an toàn – đạt chuẩn.
Nếu bà con đang cần một đối tác đáng tin cậy, hãy chủ động liên hệ sớm với các doanh nghiệp có hệ thống mã số vùng trồng, nhà máy đóng gói đạt chuẩn và có kinh nghiệm làm việc với thị trường Trung Quốc. Một lựa chọn đúng ngay từ đầu sẽ giúp tránh được rất nhiều rủi ro về sau.
Và khi đó, những giọt mồ hôi đã đổ xuống vườn sầu riêng sẽ đổi lại bằng một mùa trái ngọt… thật sự xứng đáng.
Nông nghiệp Hoa Lư vẫn đang ngày đêm tìm biện pháp tháo gỡ cho nhà vườn trồng sầu riêng do chúng tôi cố vấn và cung cấp vật tư, để nhà vườn yên tâm chăm sóc lâu dài, không phải quay lại tình trạng “trồng-chặt” giống như cây Cao Su hay Hồ Tiêu trước đây.